تاریخچه و فلسفه عید سعید قربان

ریشه قربان,ی کردن:

فلسفه, قربان,ی کردن به دوران ماقبل تاریخ برمیگردد. انسان اولیه که از درک عظمت خالق متعال و فهم طبیعت عاجز بود، برای به دست آوردن ترحم خدایان خیالی خود، دست به قربان,ی کردن حیوانات و انسانها میزدند، این رسم نزد همه ملل و ادیان به عناوین مختلف موجود بوده است. وقتی که دو فرزند آدم ابوالبشر هابیل گوسفندی را قربان,ی نمود و قابیل مقداری گندم را بهعنوان قربان,ی به بارگاه خداوندی تقدیم نمودند. به دستور و روال آن زمان آتشی از آسمان پایین آمده، قربان,ی هابیل را سوختاند، که این علامت مقبولیت در آن زمان بود. و قربانی قابیل به حال خود باقی ماند.

در قرآن مجید این واقعه تاریخی چنین آمده است:

وقتی که (هابیل و قابیل، پسران آدم) قربانی خود را تقدیم کردند از یکی آنها(هابیل) پذیرفته شد و از دیگری (قابیل) پذیرفته نشد. سوره مائده، آیه 27

بعد از آن این عمل در تمام ادیان سماوی بهعنوان یک عبادت و ذریعه قُرب و در مناسبات و مواقع خاص بهعنوان یک دستور و آیین جای ماند. اینجاست که میبینم تمام ملتها اعم از پیروان ادیان سماوی و غیر سماوی با ذبح حیوان یا صدقه دادن پول و کالا به بارگاه خداوندی یا معبودهای باطل خویش تقرب میجویند.

تاریخچه, و فلسفه, قربانی کردن در عید قربان:

حضرت ابراهیم علیه سلام در شب هشتم ذیالحجه خواب دید فرشتهای بر فراز سرش ایستاده و میگوید: ای ابراهیم! پروردگار تو میفرماید اسماعیل علیه سلام فرزند خود را برای من قربانی کن؛ آن حضرت وحشتزده از خواب بیدار شده و در حیرت بود که این خواب شیطانی و یا از تلقینات الهی بوده است. شب عرفه نیز همان خواب را دید و در شب عید قربان نیز همین خواب را دید و یقین او زیاد گشت و صبح روز عید قربان ابراهیم خلیل الله با همسرش هاجر وداع کرده و با اسماعیل از خانه بهسوی منا روی نهادند. وقتی به منا رسیدند، جریان خواب خود را به فرزندش بازگو کرد و اسماعیل در واکنش به این سخن پدر چنین گفت: ای پدر بزرگوار من اگر هزار جان داشتم، همه را به فرمان الهی قربان میکردم و تسلیم امر الهی میشدم.

ابراهیم علیه سلام چون در منا به جمره اول رسید، شیطان آمد تا از حضرت ابراهیم علیه سلام را از این امر الهی باز دارد، حضرت ابراهیم علیه سلام هفت سنگ بهسوی او انداخت و در جمره دوم و سوم هم هفت سنگ پرتاب کرد. این رمی جمرات از آن زمان به بعد جز مناسک حج گردید. پس هنگامیکه پدر و پسر به حکم خدا گردن نهادند، ابراهیم علیه سلام پیشانی پسرش اسماعیل علیه سلام را بر زمین نهاد و تیغ را بر حلق او گذارد اما ذرهای از پوست و گوشت و رگ او بریده نشد و سرانجام از طرف حق سبحانه و تعالی ندا آمد که عمل ابراهیم علیه سلام مقبول درگاه ما شد و آن را پسندیدیم و به امر الهی گوسفند قوچی را بهعنوان قربانی بهجای فرزندشان، ذبح کردند. که این قضیه مبنای عید قربان و فلسفه, قربانی کردن در این روز در اسلام هم قرار گرفت.

فلسفه, قربانی کردن نفس:

قربان عبارت از کارهای نیکی است که انسان بهوسیله آن میخواهد خود را به رحمت خداوند نزدیک کند، بنابراین هر عمل نیکی که انسان انجام دهد تا بدان وسیله خویشتن را به رحمت حقتعالی نزدیک سازد آن کار را قربانی گویند؛ مانند فرمایش رسول اکرم(ص) که فرمود: نماز موجب تقرب و نزدیکی هر پرهیزکار به رحمت پروردگار است.

بدیهی است که مراد از تقرب به خدای تعالی، قرابت زمانی و مکانی نیست چراکه بین خالق و مخلوق هیچگونه خویشاوندی وجود ندارد بلکه منظور آن است که از راه طاعت و انجام کارهای شایسته میتواند مشمول الطاف الهی قرارگرفته و به رحمت او نزدیک شود. بالاترین و عالیترین مصداق ”قربانی“، جهاد با نفس از بین بردن رذایل نفسانی و اخلاقی است که در حدیث شریف “موتوا قبل ان تموتوا” یعنی بمیرید پیش از آنکه شما را بمیرانند، بدان اشارهشده دارد. معنای ”موتوا“ در حدیث فوق این است که نفسانیت خود را ذبح کنید و از منیت ها و هواهای نفسانی کاملاً جدا شوید تا به جوار قرب الهی دستیابید.

دنیای مادی ، دنیایی است که انسان از هر لحاظ وابسته به آن میگردد. چه به پول، مقام، شهرت، شهوت و از همه مهمتر خانواده.

احساس علاقه به بعضی از موارد فوق مؤثر و زیبا و برای بعضی موارد، مضر و غیراخلاقی است. ولی بهصورت کلی وابستگی انسان به اغلب این موارد باعث سقوط درجه انسان و از همه مهمتر موجبات لغزش آدمی در راه بندگی و اطاعت فراهم میگردد.

وابستگی انسان به یک چیز یا فرد غیر معصوم باعث به وجود آمدن یک نوع شرک در تفکر آن فرد میشود.

حضرت ابراهیم علیه سلام؛ درسی را به ما آموزش داد که نباید بشریت آن را از یاد ببرد و آنهم بندگی بدون قید و شرط و با هزینهی کلان است.

این پیامبر تنها بتشکن نبود، بلکه نفس شکن نیز بوده.

شاید در اصل فرزند، فرد عزیز و پارهی جان انسان باشد ولی خداوند بزرگوار عزیزتر و بسیار گرامیتر از فرزند آدمی است .آنهم فرزندی به نام اسماعیل علیه سلام که معصوم و جز اولیا الله و پیامبران الهی است.

فلسفه, عید قربان:

قربانی رمز فداكاری و از خودگذشتگی و دادن جان در راه محبوب و حد نهایی تسلیم در برابر معبود است یعنی همچنان كه خون این قربانی را در راه تو ای خالق یكتا بیدریغ میریزم حاضرم بدون هرگونه تعقل در راه دفاع از حریم دین و اجرای فرامین آسمانی تو از جان خود نیز بگذرم و خون خود را تقدیم پیشگاه اقدست نمایم.

زمانی كه حیوانی در روز عید قربان در وادی منا به دست حجاج مسلمان ذبح میشود و نغمه روحانی ”بسمالله وجهت وجهی للذی فطر السموات والارض“ طنین در فضای قربانگاه میافکند خاطره اعجابانگیز و الهامبخش دو عبد موحد و دو بنده با اخلاص خداوند ج یعنی ابراهیم خلیل الله و اسماعیل علیه سلام را در دلها زنده میسازد.

فضیلت قربانی:

ترمذی روایت کرده است که پیامبر – صلى الله علیه وآله وسلم -فرمود: ”مَا عَمِلَ ابْنُ آدَمَ یَوْمَ النَّحْرِ عَمَلاً أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ – عز وجل – مِنْ هِرَاقَهِ دَمٍ وَإِنَّهُ لَیَأْتِى یَوْمَ الْقِیَامَهِ بِقُرُونِهَا وَأَظْلاَفِهَا وَأَشْعَارِهَا وَإِنَّ الدَّمَ لَیَقَعُ مِنَ اللَّهِ – عز وجل – بِمَکَانٍ قَبْلَ أَنْ یَقَعَ عَلَى الأَرْضِ فَطِیبُوا بِهَا نَفْسًا “ (ابن ماجه) ترجمه: بهترین و پسندیده ترین عمل انسان روز عید در نزد خداوند، ریختن خون قربانى است. در روز قیامت حیوان قربانی شده با شاخ ها، سُم ها و موهاى خود حاضر مى شود. (یعنى در برابر همه اینها به شخص پاداش خواهد رسید) پیش از اینکه خون قربانى بر زمین بریزد مورد قبول حضرت حق واقع مى شود، پس با قربانى کردن خودتان را خوشحال کنید». از رسول اللّه – صلى الله علیه وآله وسلم – در مورد قربانى سؤال شد؟ فرمود: ”سُنَّهُ أَبِیْکُمْ إِبْراهِیمُ“ «سنت پدر شما ابراهیم – علیه السلام است. سوال شد، یا رسول الله ص از این قربانى به ما چه مى رسد؟ فرمود: ” بِکُلِّ شَعْرَهٍ حَسَنَهٌ“ در برابر هر تار موی قربانی یک ثواب به شما مى رسد. سوال شد، یا رسول الله ص پس پشم چى؟ فرمود: “بِکُلِّ شَعْرَهٍ مِّنَ الصُّوفِ حَسَنَهٌ” در برابر هر تار پشم نیز یک نیکى یا ثواب به شما خواهد رسید. رواه (ابن ماجه و ترمذى).

محمد اجمل دانش کلکانی

نقدی بر دوگانگی تاریخ نویسان در مورد امیر حبیب الله کلکانی...